تاریخ کاشت


زمان کاشت یکی از عوامل موثر در زراعت وکشت گلرنگ محسوب می گردد. دربرسی های به عمل آمده مشخص شده است که اگر دمای مرحله گل دردامنه 24تا34درجه سانی گراد باشد بیشترین محصول تولید می شود بنابراین زمان کاشت درحد امکان بایستی طوری تنظیم گردد که مرحله گل با دمای فوق در منطقه منطبق باشد.کاهش ویا افزایش درجه حرارت درمرحله گلدهی گلرنگ تاثیر سوئی برعملکرد دانه می گذارد.از سوی دیگر به دلیل دگر گردرافشانی کامل گلرنگ درشرایط وفور حشرات انطباق فعالیت حشرات با دامنه دمای مزبور می تواند بر عملکرد تاثیر مثبتی داشته باشد.

بین دمای محیط ورطوبت خاک رابطه مستقیمی برقراراست. هرچه رطوبت خاک کمتر باشد.اثرات سوءدمای بالا در گیاه شدید تر خواهد گشت وبرعکس حداقل درجه حرارت برای جوانه زنی گلرنگ 4تا5درجه سانتی گراد بوده وهنگام کشت7تا8 درجه سانتی گراد کافی می باشد.از خصوصیات خاص این گیاه مقاومت در برابر سرما است. بعضی از ارقام گلرنگ نظیر زیلا می تواند درمرحله روزت برگها (8تا10برگی)دمای منهای 15درجه سانتی گراد را نیز تحمل نماید. مقاومت به سرما با تقلیل تعداد برگهای روزت ویا ورود به مرحله ساقه روی کاهش می یابد به طوری که در این مراحل حساس دمای صفر درجه سانتی گراد می تواند بوته ها را از بین برد.کشت پاییزه گلرنگ در مناطق معتدله سردسیری امکان پذر می باشد.برای این منظور در اوایل پاییز باید همزمان با کشت غلات سردسیری ویاکلزای پاییزه اقدام به بذر کاری نموده تا روزت بوته ها با تعداد 8تا10برگ منطبق با فصل سرما گردد.توصیه دراین موارد انتخاب ارقام مقاوم به سرما وارقامی با روزت طولانی خواهد بود.اگر کشت گلرنگ در پاییز زودتر انجام شود امکان اینکه قبل از زمستان گذرانی گیاه به ساقه رود افزایش یافته وازاین رهگذر زراعت آسیب فراوانی می بیند. به طور کلی گلرنگ به دلیل داشتن شبکه ریشه ای قوی وعمیق می تواند رطوبت تحت الارض را که جذب آن برای پاره ای از گیاهان زراعی غیر مقدور است مورد استفاده قرار دهد.علاوه بر این در ارقام خار دار به دلیل سطح تعرق اندک برگها تحمل به کم آبی افزایش می یابد. دراکثر مناطق کشور کاشت های پاییزه بهتر ازکاشت های بهاره نتیجه داده اند زیرا اولا عملکرد بیشتر بوده ودرثانی زراعت کرپه نمی شود.درکاشت های بهاره به علت بارندگی های متناوب امکان کرپه شدن زراعت افزایش می یابد مناسب ترین تاریخ کاشت برای گلرنگ به شرح زیر خلاصه می گردد.  

 

مناطق             ارقام روزت کوتاه              ارقام روزت کوتاه

گرمسیری        اوایل آذرتا اوایل اسفند         اوایل تا اواخر آبان

معتدل            اوایل آذر تااوایل فروردین    اوایل تااواخرمهر

سردسیری       اوایل اسفندتااواخرفروردین   اواسط شهریور تااوایل مهر

 

بذرکاری گلرنگ به طور معمول با ردیف کارهای گندم که کارنده های آن یک در میان کور شده ویا بالا زده شده باشد انجام می گردد. فواصل خطوط کاشت در اغلب موارد 40تا50سانتی متر منظور می شود.فواصل بوته روی خطوط نسبت به خصوصیات رشدی رقم از5الی15 سانتی متر متغیر می باشند .بذور می باید با قارچ کش ها تیمار داده شوند.آزمایشات نشان  می دهند که 25 تا 35 درصد بوته ها دراثر عدم ضد عفونی در مرحله جوانه زنی از بین می روند. مقدار بذر مصرفی ازرقمی از گلرنگ با وزن هزار دانه 40گرم وفاصله ردیف 40تا50 سانتی متر برابر 20 گرم در هکتار محاسبه می گردد.تراکم بوته نسبت به رقم ومحیط بین 200تا400هزار بوته در هکتار متغیر است.به طور کلی تراکم های مناسب وفاصله ردیف های کمتر سرما را بهتر از تراکم های متراکم وفاصله ردیف های بیشتر تحمل می کنند.در مناطقی که دوره رشد کمتر است به منظور دستیابی به حداکثر میزان سطح برگ وحصول عملکرد بیشتر به تراکم بالا نیاز می باشد. با کاهش تراکم درواحد سطح تعداد کاپیتول در بوته افزایش می یابد وافزایش تعداد کاپیتول موجب افزایش دوره رشد می شود.اگر درجه حرارت خاک به هنگام بذر کاری با صفر زرمیناسون گلرنگ(5-4درجه سانتی گراد)منطبق باشد سبز ردیف ها بعد از یک ماه صورت می پذیرد. درصورتی که اگر درجه حرارت خاک درموقع کاشت 8و12و21سانتی گراد باشد راه یابی جوانه ها به سطح خاک به ترتیب بعد از 21و12و8روز انجام می پذیرد.نیروی جوانه زنی گلرنگ قوی بوده وظهورلپه ها

به سطح خاک به صورت برون خاکی Epigial=Epigelانجام می گیرد. بنابراین به سله خاک حساسیت چندانی ندارد.

بوته های رشد گلرنگ در برابر بادهای شدید مقاوم بوده ومی توانند سرعت باد را تاحد 24الی50کیلومتر درساعت تحمل کنند درمناطق بادخیز به طور معمول ردیف های کاشت را کمتر وفاصله بوته ها روی خطوط کاشت بیشتر منظور می گرددتا بوته های ردیف های همسایه در موقع وزش باد حائل یکدیگر شوند ومسئله ورس به وجود نیاید. توصیه بر این است که ردیف های کاشت درجهت عکس مسیر باد باشند چرا که در غیراین صورت افت رطوبت دراثر حرکت باد دربین ردیف ها بیشتر خواهد شد. (4)

 

 

خاک

 

گلرنگ نیازمند خاک های عمیق وزهکشی شده است.این گیاه در خاک های لومی شنی وشنی لومی اسیدیته 7بیشترین محصول را به بار می آورد ولی می تواند اسید یته 5/8-5را تحمل کند.عملکرد گلرنگ در خاک های کم عمق بسیار اندک است.همچنین این نبات در خاک های اسیدی توسط قارچ فوزاریوم به پوسیدگی ریشه دچار می گردد.گلرنگ شوری خا ک را تا7دسی زیمن بر متر تحمل می کند ولی این درجه شوری بر روی جوانه زنی بذز تاثیر گذاشته ودرصد آن را کاهش می دهد.بنابراین دراین شرایط مقدار بذر مصرفی بایستی افزایش یابد.

مقاومت گلرنگ دربرابر شوری ودر ارقام مختلف متفاوت می باشد.ازاین رو انتخاب ارقام مقاوم به شوری در زنوتیپ های گلرنگ امکان پذیر می باشد.(5)

 

 

کود

کوددهی به صورت نواری عمقیDeep row placemetودر طرفین خطوط کاشت درهنگام بذر کاری توصیه می گردد.گلرنگ در مرحله جوانه زنی به سبب حساسیت جوانه آن به غلظت بیشتر کود نباید در تماس مستقیم با کود باشد.درشرایط معمول مقدار 60تا100کیلو گرم نیتروزن خالص و50تا80ایندرید فسفریک درهکتار برای زراعت آبی کفایت می کند.بهتر است 50الی75درصداز کل نیتروزن به صورت سرک درمرحله ساقه روی دربهار مصرف شود. (6)

 

 

 

نیاز های آبی

گلرنگ درمقایسه با دیگر گیاهان زراعی در یک دوره رشد به آب کمتری نیاز دارد. مقدار 300میلی متر آب تا شروع گل عملکرد خوبی را تضمین می کند.لیکن این دانه روغنی با حداقل آب نیزمی تواند محصول قابل قبولی را ارائه نماید. به عنوان مثال لاین ورامین 848/49-Vدر شرایطی آب وهوای خشک فقط با یک مرتبه آبیاری به طور نسبی عملکرد خوبی در پی داشته است.رطوبت بیش از حد خاک ویا خاک های رطوبی سرد برای این گیاه مضر بوده زیرا دراین شرایط گیاه به انواع بیماری های قارچی که حساسیت زیادی نیز به آنها دارد دچار می گردد.اتخاذ آبیاری ردیفی در گلرنگ الزامی است زیرا این گیاه آبیاری غرقابی (زراعت کرتی)را تحمل نمی کند.به بیان بهتر آب نبایستی در تماس مستقیم با طوقه باشد .براساس آزمایشات مشخص گردیده است که اگر آب درپای بوته ها به مدت 6ساعت قرار گیرد بوته ها به طور حتم به بیماری فیتو فتوراphtophtora   carthami

دچار خواهند شد.همچنین تناوب خشکی-رطوبت اشاعه این قارچ را تشدید می نماید. بنابر این به منظور انجام آبیاری ردیفی توصیه بر این است که کاشت به صورت ردیفی درنظر گرفته شود.درآبیاری جوی پشته ای که آب درتماس مستقیم با یقه بوته نمی باشد اشاعه این قارچ در حداقل ممکن خواهد بود.(7)

 

 

مبارزه با علف های هرز

رشد اولیه گلرنگ بطئی بوده بنابراین نبات مزبور در اوایل رشد توسط انواع علف های هرز تهدید می شود.در همین راستا سم پاشی مزرعه از حدود 4هفته قبل از کاشت با علف کش های نظیر دیورونDiuronترفلان Treflan=Trifloralinو لاسوLasso=Alachorتوصیه  می گردد.ذکر این نکته ضروری است که استعمال علف کش بعد از سبز نمودن گلرنگ وحتی در زمان کاشت به سبب حساسیت این گیاه به علف کش ها به ویزه به علف کش های هورمونی مناسب نمی باشد.مبارزه مکانیکی با علف های هرز پس از سبز شدن گلرنگ در ساعات بعداز ظهر ویا مواقعی که درجه حرارت محیط بالا است نتیجه بهتری دارد زیرا بوته های گلرنگ در حوالی صبح با وجود هوای خنک وسرد بسیار تردو شکننده بوده ودرنتیجه خسارات وجین بیشتر خواهد بود.(8)

برداشت

گلرنگ در هنگام رسیدگی نیاز مند محیط گرم وخشک می باشد این گیاه به ریزش دانه مقاوم است زیرا بذور توسط کرک های نمدی در داخل کاپیتول محصور می باشند.بنابراین درشرایطی که برداشت به تعویق افتد ریزش دانه روی نخواهد داد ولی در صورت وقوع بارندگی به سبب عدم وجود دورمانسیDormancyرطوبت از طریق کرک های نمدی کاپیتول جذب بذور شده وموجب جوانه زنی آنها می گردد. از این رو مناطقی با بارندگی های تابستانه ویا اقلیم رطوبی نظیر استان گیلان وغرب مازندران برای زراعت گلرنگ مناسب نمی باشند.در زمان برداشت گلبرگ های این گیاه که در انتهای کاپیتول قرار دارند خشک شده ومی توانند جدا گانه توسط دست برداشت شوند. درصد رطوبت بذور درمرحله برداشت در حدود 10درصد بوده که به طور تقریبی 35تا40روز بعد از گلدهی حاصل می شود. دراین مرحله اگر چند کاپیتول توسط دست (که مجهز به دستکش چرمی است) له شوند بذور به آسانی از داخل کاپیتول بیرون می آیند.(9)

 

 

ارقام

ارقام گلرنگ که در کشور زراعت می شوند شامل ارقام محلی وخارجی می باشند.به طور کلی ارقام محلی نسبت به ارقام خارجی دارای عملکرد بیشتر مقاومت بالا به بوته میری.خار کم و یا بی خار بوده ولی دوره رشد بیشتری دارند.از ارقام داخلی که به ارقام محلی معروف هستند به تعدادی به شرح زیر اشاره می گردد.

 

1-محلی          2881       مبدا           اراک

2-محلی          2819       مبدا           اصفهان

3-محلی               2881             مبدا             ارومیه

4-محلی               2148             مبدا             مرند

5-محلی               3150             مبدا             مشهد

6-زرقان فارس بشماره  279

7-ورامین بشماره 295

               ازارقام خارجی می توان به چند مورد اشاره نمود.

1-فریو

2-یوت

3-نبراسکا

4-یو-سی-وان

5-ریو

6-ویلا

7-درات

8-یو-اس-10

9-لیدا

10-پاسیفیک.(10)

 

آفات وبیماری ها

1-شته,توسط خرطوم شیره نباتی را مکیده ودر نتیجه بوته را از رشد باز می دارد.اگر چنانچه جمعیت آن حدود 1000عدددر یک بوته باشد,بوته به کلی از رشد فرو مانده وبه تدریج از میان می رود.تعداد 500شته در یک بوته برای بوته قابل تحمل می باشد.برای مبارزه با انواع شته از سموم سیستمیک نظیر متاسیستوکس metasistoxاستفاده می شود.

2-تریپس Trips tabaci ,لکه های نقره ای یا برنزه علامت آسیب این آفت بر روی اندام های مختلف گلرنگ است. این آفت به طور معمول پس از برداشت غلات (جو,گندم) به مزرعه گلرنگ روی می آورد. دوره حمله کوتاه بوده واغلب نیازی به مبارزه شیمیای نمی باشد.

 

3-زنجره Empoascaدر برگها نقاط فرو رفته علامت حضور این آفت است. به طور معمول مبارزه شیمیای با آن توصیه نمی شود.

4-مگس گلرنگAcanthiophilus helianti آفتی است خطرناک ودر صورت زیاد بودن جمعیت آن مزرعه را به طور کلی از بین می برد. مگسی است به طول 5میلی متر که طول آن با بال های باز به 10میلی متر می رسد. تخم گذاری حشره کامل درون غنچه ها ویا گلهای طبق انجام می گیرد. تخم ها بعد از تفریخ لاروهای ریزی را شبیه دانه برنج تولید می کنند. لاروها به تدریج درون کاپیتول راه یافته واز تخمدان وتخمک ها تغذیه می کنند.لاروهای مزبور در داخل کاپیتول تبدیل به شفیره وبالاخره حشره کامل Imago می شوند. حشرات کامل به کشت های کرپه گلرنگ حمله کرده واین تسلسل در شرایط مناسب آب وهوایی می تواند تا 3نسل دوام داشته باشد. اگر زراعت گلرنگ در مرحله غنچه توسط این مگس مورد حمله قرار گیرد کاپیتول بذری تولید نمی کند ولی اگر کاپیتول های گلدار آلوده شوند ممکن است کاپیتول بذور معدودی تولید نماید که در هر صورت برداشت اقتصادی نخواهد بود.

مناسب ترین زمان سم پاشی موقعی است که مگس ها در مزرعه دیده شوند. سم پاشی در این هنگام موجب می گردد که مگس ها قبل از تخم ریزی از بین بروند. این مرحله مقارن با زمانی است که بوته ها دگمه دار شده اند. اولین سم پاشی در این مرحله انجام می گیرد وبه فاصله 10روز سم پاشی دوم تکرار می گردد.      دیا زینون 20درصد Diazinon20% به مقدار 5/2 کیلو گرم در هکتار کفایت می کند.

5-پروانه ویا کرم غوزه خوارHeliothis peltigera obsoleta

لارو این آفت خسارت زیادی به مزارع پنبه بامیا-کنف- نخود- گلرنگ وغیره وارد می کند وبه این جهت با این آفت خطرناک همه ساله مبارزه می گردد.از حشره کش های تماسی وتنفسی برای مبارزه با آفت مزبور استفاده می گردد.

6-کنه,Tetrachinus آفت عمده گلرنگ است که به طور معمول در اواسط ویا اواخر فصل آسیب خود را وارد می آورد کنه ها ,همانند شته ها حشراتی هستند مکنده وبدین جهت سموم سیستمیک برای مبارزه با آنها نتیجه بهترین می دهند.

 

بیماریها

عمده بیماری گلرنگ فیتوفتورادرش سلری Phytophtora drechseleri است.توسعه این بیماری به خصوص پس از آبیاری انجام شده متعاقب یک دوره خشکی دیده می شود. تناوب صحیح,آبیاری جوی پشته ای ومناسب از شدت آلودگی می کاهد.

 

زنگ گلرنگ Pucinia carthami

این قارچ برگها را بیشتر مورد حمله قرار داده واز این روکارآئی آنها را به شدت کاهش می دهد. تناوب مناسب ,سوزانیدن بقایا ی گیاهی قبل از کاشت وضد عفونی بذور وشدت خسارت را تقلیل می دهد. سفیدک دروغی وسفیدک سطحی از امراض شایع گلرنگ هستند که اولی با زینبZineb لوناکول Lonacol وکاراتال Caratan ویا گوگرد قابل کنترل می باشند.(11)

منابع:

1-آمارنامه کشاورزی 1371.اداره کل آمارواطلا عات کشاورزی   شماره 7.

 

2-خواجه پور,محمد رضا1370.تولید نباتات صنعتی.انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی اصفهان.

 

3-زراعت گلرنگ,انتشارات شرکت سهامی توسعه کشت دانه های روغنی_تهران.

 

4-کوچکی,عوض.1364.زراعت درمناطق خشک(ترجمه).انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه مشهد.

 

 

5-ناصری,فرشته.1370.دانه های روغنی(ترجمه).انتشارات آستان قدس رضوی خراسان.

 

6-یزدی صمدی,بهمن وسیروس عبدمیشاهی-1370.اصلاح گیاهان زراعی-مرکز نشر دانشگاهی ایران.

 

7-Chatterjee,B.N.and K.U. Bhattachryya 1983. Handbook of oilseed crops in India. Oxford and IBH- New Dehli.India.

 

8-Knowles,P.F. 1989.Safflower.McGrow,Hill New York-U.S.A.

 

9-Mafton, M. and A.R. Spaskhah.1978.Effect of temperature and osmotic potential on germination of sunflower and safflower and homone treat  of sunflower seeds. Can.J.Plant. Sci .58:295-303.

 

10-Robbelen,g., R.V.Downey and A. Ashir.1989. Oil crops of the woreld.Mcgrrow Hill.Co. New York U.S.A.

 

11-weiss, E.A.1983. Oilseed Crops. Longman Scientific and Technical publishers,Essex.England.